Dışsallık bir işlemin dışında kalanları nasıl etkiler?

Bir işlemden yararlanan ve bedelini ödeyen taraflar, işlemin bütün etkilerini yaşamıyor olabilir. Başka kişiler de olumlu veya olumsuz sonuçlarla karşılaşabilir. Dışsallık, ekonomik işlemin dışında kalan bu etkileri değerlendirmek için kullanılır. Kavram, yalnızca çevre sorunlarıyla sınırlı değildir; belirli kararın hesabına girmeyen üçüncü taraf etkisini sorar.

Temsili görsel: Enerji üretim tesisinin dış görünümü; üretimin çevresel etkilerini tartışmak için temsili görsel. Görüntüden emisyonun bileşimi veya miktarı çıkarılamaz. Kaynak: Salmisaari CHP combined heat and power plant in winter sunset.jpg; üretici: Pöllö; lisans: CC BY 3.0.

Özel maliyet ile dışarıya ulaşan etki

Bir üretici kendi malzeme, emek ve ekipman harcamalarını hesaba katabilir. Ancak üretim nedeniyle çevredeki başka kişilerin yaşadığı bir maliyet aynı hesapta bulunmayabilir. OpenStax, özel maliyetle dış maliyetin birlikte ele alınmasını toplumsal maliyet çerçevesinde açıklar. İki kapsamın farklı olması değerlendirmeyi değiştirir.

Varsayımsal bir işyerinin çalışma sırasında çevreye rahatsız edici gürültü yaydığını düşünelim. Ürünün alıcısı ve satıcısı anlaşmış olsa da komşular etkilenebilir. Bu örnek gerçek bir işletmeye yönelik iddia değildir. Üçüncü kişinin etkilenmesi, işlemin tarafları arasındaki fiyat anlaşmasının bütün sonucu temsil etmeyebileceğini gösterir.

Olumlu etki de dışarıya taşabilir

Dışsallık yalnızca zarar değildir. Bir faaliyetin faydası, doğrudan ödeme yapmayan başka kişilere de ulaşabilir. Burada önemli olan faydanın olumlu bulunması kadar, kararın özel hesabında nasıl yer aldığıdır. Bütün olumlu sonuçlar otomatik olarak aynı ekonomik mekanizmayı anlatmaz. Etkilenen taraf ve aktarım yolu açık olmalıdır.

Hayalî bir yapının dış cephesinin iyileştirilmesinin çevredeki görünümü de etkilediğini düşünelim. Sahibi kendi kullanımını amaçlamış olabilir; başkaları da görünümden yararlanabilir. Bu örneğin değeri sayısal bir fayda iddiasında değildir. Kararı verenle bütün faydayı yaşayan kişilerin aynı grup olmayabileceğini göstermektedir.

Bir etkinin varlığı ve miktarı ayrı sorulardır

Üçüncü taraf etkisinden söz etmek, o etkinin büyüklüğünü kendiliğinden ölçmez. Süre, kapsam ve etkilenen kişiler değişebilir. Bir gözlemden bütün toplumsal maliyet için kesin parasal tutar çıkarılmamalıdır. Değerleme yapılacaksa kullanılan yöntem ve varsayımlar açıklanmalıdır. Farklı tür etkiler farklı ölçüm gerektirebilir.

Ayrıca gözlenen bir değişimin belirli bir faaliyetten kaynaklandığı uygun kanıtla gösterilmelidir. Aynı anda yaşanan iki olay tek başına neden ilişkisi kurmaz. Dışsallık kavramı araştırılacak soruyu tanımlar; gerçek olayın nedenini otomatik kanıtlamaz. Somut kaynak ve kapsam bilgisi bu nedenle önemlidir.

Fiyat değişimiyle dışsallığı karıştırmamak

Bir piyasadaki karar başka bir ürünün fiyatını etkileyebilir. Fiyat üzerinden iletilen her etki, burada anlatılan doğrudan üçüncü taraf etkisiyle aynı biçimde değerlendirilmez. Ekonomik açıklama hangi mekanizmanın çalıştığını belirlemelidir. Genel olarak birinin kararından etkilenmek, bütün durumları tek kategoriye yerleştirmek için yeterli değildir.

Benzer biçimde bir faaliyetin sözleşme dışında etkisi bulunması, uygulanacak çözümün tek ve hazır olduğu anlamına gelmez. Etkiyi ölçmek, sorumlulukları tanımlamak ve farklı araçların sonuçlarını değerlendirmek ayrı işlerdir. Ülkeye veya olaya özgü hukuki kararlar, genel kavram tanımından doğrudan türetilemez.

Etkinin olumlu veya olumsuz değerlendirilmesi de etkilenen hizmet ve kişilerle birlikte açıklanmalıdır. Aynı ses veya fiziksel değişim farklı kullanımları farklı etkileyebilir. Bu nedenle dış etkinin varlığıyla herkesin ona aynı değeri verdiği varsayımı ayrı tutulmalıdır. Değerleme koşulları açıkça belirtilir.

Bir dışsallık açıklamasını kurmak

• Kararı veren ve işlemin doğrudan tarafları kim?
• Hangi üçüncü kişi veya grup etkileniyor?
• Etki hangi fiziksel veya ekonomik yoldan aktarılıyor?
• Kararın özel hesabında bu etki ne ölçüde yer alıyor?
• Varlığı ve büyüklüğü hangi kanıtlarla değerlendiriliyor?

Bu sorular dışsallığı yalnızca olumlu veya olumsuz sonuç anlamında kullanılan belirsiz bir sözcük olmaktan çıkarır. Karar, özel hesap ve üçüncü taraf etkisi ayrı gösterilir. Böylece bir işlemin fiyatına bakmanın neden bazen bütün ekonomik etkiyi anlamaya yetmediği daha açık hâle gelir.