Bir teşvikin beklenmeyen sonuçları nasıl ortaya çıkabilir?

Bir ödül veya kural belirli bir davranışı artırmak için tasarlanabilir. Ancak kurala karşılık veren kişi, hedeflenen sonuca ulaşmanın yanında kendi zamanını, çabasını ve elde edeceği karşılığı da değerlendirebilir. Teşvikin beklenmeyen sonucu, çoğu zaman amaçla davranış arasındaki bu farkta ortaya çıkar. Kuralın yazılmış olması sonucu tek başına garanti etmez.

Temsili görsel: Bir atölyedeki çalışma ortamı; üretim aracı ve emek bağlamında temsili görsel. Fotoğraftaki kişi hakkında işgücü istatistiği sınıflandırması yapılmaz. Kaynak: Lathe machinist.jpg; üretici: Shadychiri; lisans: CC BY-SA 4.0.

Hedeflenen çıktı ile ölçülen çıktı

Bir kurum işin kalitesini artırmak isteyebilir, fakat kaliteyi doğrudan ölçmek zor olduğu için tamamlanan iş adedini kullanabilir. Adet kolay gözlenebilir bir gösterge olabilir; yine de her durumda kaliteyle aynı şeyi anlatmaz. Ödül göstergeye bağlandığında, insanların göstergeyi nasıl artırabileceği ayrıca düşünülmelidir.

Tamamen varsayımsal bir atölyede çalışanlara yalnızca bitirdikleri parça sayısına göre puan verildiğini düşünelim. Farklı işler farklı zorlukta olsun. Aynı sürede daha fazla puan kazanmak isteyen biri kolay işleri seçebilir. Bu senaryoda adet artarken bütün iş yükünün dengeli biçimde tamamlandığı söylenemez. Örnek gerçek bir işletme gözlemi değildir.

Davranış tepkisi bir seçenek problemidir

Ekonomik seçim yaklaşımı, kişinin uygulanabilir seçenekleri ve karşılaştığı kısıtları birlikte ele alır. Bir kural bu seçeneklerin getirisini veya maliyetini değiştirebilir. Ancak herkesin aynı bilgiye, amaca ve hareket alanına sahip olduğu varsayılmamalıdır. Aynı teşvik farklı koşullardaki kişilerde farklı tepkiler doğurabilir.

Bu yüzden bir sonuç ortaya çıktığında onu yalnızca kişilerin niyetine bağlamak eksik kalabilir. Hangi davranışın ödüllendirildiği, hangi davranışın ölçülmediği ve hangi kısıtların bulunduğu da incelenir. Amaç, bütün davranışları tek bir modele zorlamak değil, kuralın karar ortamını nasıl değiştirdiğini açıklaştırmaktır.

Bir sorunu azaltırken başka yere taşımak

Hayalî bir hizmet merkezinde yalnızca ortalama işlem süresini düşürmek ödüllendirilsin. Eğer zor dosyalar ayrı değerlendirilmezse, bazı işlemlerin başka birime aktarılması veya ertelenmesi göstergeyi iyileştiriyor görünebilir. Fakat bütün sürecin tamamlanması daha iyiye gitmeyebilir. Ölçülen bölüm ile hizmetin bütünü farklı sınırlar taşır.

Bu senaryo böyle bir davranışın mutlaka gerçekleşeceği iddiası değildir. Tasarım incelemesinde araştırılabilecek bir olasılığı gösterir. Teşvikin etkisini değerlendirmek için gerçek uygulama verisi gerekir. Modelde mümkün olan tepkiyle sahada gözlenen davranış aynı bilgi değildir; ikisi açıkça ayrılmalıdır.

Sonuç hangi dönem için ölçülüyor?

Kısa dönem göstergesi ile uzun dönemde gereken iş aynı olmayabilir. Bugün daha fazla çıktı almak, bakım veya hazırlık işlerinin ertelenmesiyle birlikte gerçekleşiyorsa ilerideki çalışma koşulları değişebilir. Bu ilişki belirli bir işletme için kayıtlarla incelenir. Tek günlük başarı rakamı bütün dönem sonucunu açıklamaz.

Ayrıca bir kuralın uygulandığı dönemle önceki dönem arasında başka değişiklikler bulunabilir. İş yükü, ekipman veya görev bileşimi değişmişse gözlenen farkın tamamı teşvike bağlanmamalıdır. Karşılaştırma grubunun ve ölçüm yönteminin açıklanması, neden iddiasını daha kontrol edilebilir hâle getirir.

Ödülün bireysel mi ortak sonuca mı bağlandığı da karar ortamını değiştirebilir. Hayalî atölye örneğinde herkes yalnızca kendi adet puanını izliyorsa ortak hazırlık işleri başka biçimde ele alınmak zorunda kalabilir. Ölçüt ile iş bölümü birlikte incelenmelidir.

Teşviki incelemek için sorular

• Asıl amaçlanan hizmet veya davranış nedir?
• Ödül ya da yaptırım hangi göstergeye bağlanmıştır?
• Göstergeyi artırmanın amaçla ilgisiz yolları var mıdır?
• Ölçülmeyen ama gerekli işler nasıl görünür kılınır?
• Kısa ve uzun dönem sonuçları birlikte izleniyor mu?

Bu sorular hiçbir teşvikin işe yaramadığı anlamına gelmez. Tasarımın yalnızca kural metniyle değil, kuralın oluşturduğu seçeneklerle de değerlendirilmesini sağlar. Amaç, gösterge ve gerçek davranış ayrı izlendiğinde beklenmeyen sonuçlar hakkında daha açık açıklamalar kurulabilir; istenen sonucun ortaya çıktığı yalnızca niyetten çıkarılmaz.